هزاره مقبرة‌الشعرا؛ دیپلماسی شهری و ژئوپلیتیک ادبی تبریز
هزاره مقبرة‌الشعرا؛ دیپلماسی شهری و ژئوپلیتیک ادبی تبریز

هزاره مقبرة‌الشعرا؛ دیپلماسی شهری و ژئوپلیتیک ادبی تبریز یادداشت قبل، گفتمان ما پیرامون هزارۀ مقبرة‌الشعرا معطوف به احیای بستر بوم‌شناختی و تنفس کالبدی سرخاب بود و بایسته است که یادداشت حاضر، چشم‌انداز تبریز را از دیوارهای بتنی محله به افق‌های فراسوی مرزها بگشاید. سرخاب قرن‌ها پیش از آنکه مرزهای معاهده‌های تحمیلی، قفقاز و آناتولی و […]




هزاره مقبرة‌الشعرا؛ دیپلماسی شهری و ژئوپلیتیک ادبی تبریز

یادداشت قبل، گفتمان ما پیرامون هزارۀ مقبرة‌الشعرا معطوف به احیای بستر بوم‌شناختی و تنفس کالبدی سرخاب بود و بایسته است که یادداشت حاضر، چشم‌انداز تبریز را از دیوارهای بتنی محله به افق‌های فراسوی مرزها بگشاید. سرخاب قرن‌ها پیش از آنکه مرزهای معاهده‌های تحمیلی، قفقاز و آناتولی و بین‌النهرین را از پیکرهٔ این حوزه تمدنی جدا کند، چهارراه تبادل فرهنگ و پایتخت بلاغت شرق بود.

شهریار تبریز/بیژن آقابیگی: رویداد هزارۀ مقبرة‌الشعرا، زین سبب صرفاً یک پاسداشت تقویمی در محدوده جغرافیای آذربایجان نیست؛ بلکه آزمونی راهبردی برای کارآمدی «دیپلماسی شهری تبریز» است. مقبرة‌الشعرا تنها یک مدفن با ۴۰۰ شاعر و عارف نامی نیست، بلکه بارانداز ژئوپلیتیک ادب فارسی و زبان پیوند میان ملت‌های منطقه است. خاقانی شروانی که قرن‌ها پیش با شاهکار جاودان خود در ویرانه‌های تیسفون، عبرت‌نامهٔ قدرت و تاریخ را سرود و در خاک سرخ سرخاب آرام گرفت، امروز برجسته‌ترین سفیر بالقوه برای پیوند تبریز با باکو، بغداد، ایروان، استانبول و آسیای میانه است؛ به شرط آنکه متولیان شهری، مدیریت فرهنگی را از حصار «جشنواره‌های فصلی و فرمایشی» بیرون کشیده و به میدان «قدرت نرم شهری» ارتقا دهند.

خاقانی شروانی؛ شاعر ژئوپلیتیک و سفیر پیوند قفقاز با تبریز

«مرا دل سویِ تبریز است و آن اِقلیمِ روحانی          که آنجا مَهبِطِ لطف است و جایِ شادمانی‌ها»

(خاقانی شروانی)

افضل‌الدین بدیل بن علی خاقانی شروانی (۵۲۰–۵۹۵ ه‍.ق)، نام‌آورترین سخنور مدفون در مقبرة‌الشعرا، شخصیتی صرفاً درون‌گرا یا ستایشگری درباری نبود؛ او یکی از معدود نوابغ کلاسیک با «بینش عمیق جغرافیایی و تاریخی» به‌شمار می‌رفت. سفرهای چندبارهٔ او به حجاز، اقامت در بغداد، گذر از مداین و سرانجام برگزیدن آگاهانهٔ تبریز به عنوان مأمن پایانی عمر، شبکه‌ای ژئوپلیتیک از پیوند فرهنگی میان قفقاز جنوبی، آذربایجان و جهان عرب-اسلام آفرید.

قصیدهٔ جاودان «ایوان مدائن» او، نخستین مانیفست انسان‌گرایانه در نقد زوال قدرت و عبرت از تاریخ بر بستر معماری و کالبد شهری است:

«هان ای دل عبرت‌بین از دیده نظر کن! هان!                 ایوان مدائن را آیینهٔ عبرت دان…»

اما خاقانی هنگامی که از محنت‌ها و نامهربانی‌های شروان دل‌برید، تبریز را نه صرفاً یک جغرافیا، بلکه «دارالامان آزادگی» یافت و با افتخار سرود:

             بَرَم سر سویِ تبریز و رَهم از بندِ محنت‌ها              که تبریز است جَنّات و نعیمِ جاودانی‌ها

             خاکِ سرخاب از شَرَف اِکسیرِ جانِ مردمان              آبِ تبریز از صفا سرچشمهٔ حیوان شده

این ابیات سند تاریخی گویایی است بر اینکه حضور خاقانی در دامنهٔ سرخاب، یک تصادف جغرافیایی نبود؛ تبریز در سده ششم هجری، کانون مدارا، پناهگاه نخبگان و مرکز ثقل امنیت تمدنی در منطقه پرتلاطم شمال‌غرب بود. خاکسپاری این قصیده‌سرای بی‌بدیل در جوار بزرگانی چون بابا حسن سرخابی و شمس‌الدین سجاسی، سرخاب را به «سند همگرایی فرهنگی ایران و قفقاز» بدل ساخت.

امروز خاقانی میراث مشترک و نقطه تلاقی هویتی میان ایران، جمهوری آذربایجان و قفقاز است؛ سرمایه‌ای بی‌نظیر که اگر در حصار انفعال مدیریت شهری مسکوت بماند، در بازی‌های تصاحب هویتی دیگران مصادره خواهد شد، اما اگر با نگاهی استراتژیک در کانون دیپلماسی شهری تبریز قرار گیرد، کلید پیوند مجدد ژئوکالچر منطقه خواهد بود.

مبانی نظری؛ از «حقوق فراملی شهرها» تا «ژئوپلیتیک فرهنگی»

برای تبدیل مقبرة‌الشعرا به پیشران دیپلماسی بین‌المللی، مدیریت شهری نیازمند پشتوانه تئوریک معتبر است:

«دیپلماسی شهری و قدرت فراملی شهرها» در نظریه جوردی بورخا (Jordi Borja):

جوردی بورخا (زاده ۱۹۴۱)، جامعه‌شناس شهری برجسته اسپانیایی، طراح بازآفرینی بنیادین المپیک بارسلون و نظریه‌پرداز ارشد «شبکه شهرهای جهان‌شهری»، اثبات می‌کند که در قرن بیست‌ویکم، شهرداری‌ها دیگر صرفاً سازمان‌های خدمات رفت‌وروب و آسفالت نیستند؛ بلکه بازیگران مستقل ژئوپلیتیک‌اند.

بورخا در نظریه دیپلماسی شهری تأکید می‌کند که شهرها برای گریز از حاشیه‌نشینی در اقتصاد جهانی، باید «هویت ممتاز و روایت اختصاصی» خود را به برند بین‌المللی تبدیل کنند. از دیدگاه او، مدیریت شهری باید روابط خارجی خود را بر پایهٔ دارایی‌های منحصربه‌فرد تاریخی بنا نهد. اگر این دیدگاه را بر تبریز منطبق کنیم، هیچ دارایی پایدارتر و بی‌بدیل‌تر از مقبرة‌الشعرا برای تعریف نقشهٔ راه بین‌المللی شهرداری تبریز وجود ندارد.

«فرهنگ به مثابه ستون ژئوپلیتیک منطقه‌ای» در آراء دکتر پیروز مجتهدزاده:

دکتر پیروز مجتهدزاده، جغرافیدان، پژوهشگر روابط بین‌الملل و استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تربیت مدرس، مفهوم «ژئوپلیتیک منطقه‌ای» را فراتر از ادوات نظامی و خطوط مرزی ترسیم می‌کند. او پیوسته یادآور شده است که در منطقهٔ پرتنش قفقاز و غرب آسیا، ماندگارترین عامل همگرایی، اشتراکات زبانی، ادبی و تمدنی است.

به تعبیر مجتهدزاده، آذربایجان و مشخصاً شهر تبریز، «چهارراه ژئوپلیتیک ارتباطی ایران با غرب و شمال» است. غفلت از سرمایه‌هایی چون خاقانی، نظامی، قطران و شهریار، به معنای واگذاری زمینِ ژئوفرهنگی به رقبا و پذیرش واگرایی در قفقاز است. فعال‌سازی پرونده هزاره مقبرة‌الشعرا، دقیقاً پیاده‌سازی نگاه مجتهدزاده در تبدیل سرمایه ادبی به قدرت نفوذ نرم منطقه‌ای است.

تجربه‌های موفق جهانی؛ شهرهایی که با ادبیات ثروت و نفوذ ساختند

مدیریت شهری تبریز نباید مسیر دیپلماسی شهری را از نقطه صفر تجربه کند؛ تجارب آزموده‌شده و مستند جهانی، چشم‌انداز روشنی را پیش رو می‌گذارند:

کریدور بین‌المللی قونیه (ترکیه)؛ کیمیای دیپلماسی پیرامون مولانا:

قونیه شهری صنعتی و مذهبی در قلب آناتولی بود که جاذبه طبیعی یا صنعتی خیره‌کننده‌ای نسبت به استانبول نداشت. شهرداری قونیه با درک عمیق از قدرت نرم «جلال‌الدین محمد بلخی (مولوی)»، توسعه شهر را بر ستون این شاعر پارسی‌گوی طراحی کرد.

برگزاری مداوم آیین‌های بین‌المللی، دیپلماسی خواهرخواندگی فعال با شهرهای مسیر سفر مولانا (از بلخ و نیشابور تا دمشق)، ایجاد قطار سریع‌السیر و تسهیلات ویزا، قونیه را به پایتخت گردشگری معنوی جهان تبدیل کرده است. این شهر سالانه پذیرای بیش از ۲.۵ میلیون گردشگر خارجی است و اقتصادی با گردش مالی صدها میلیون دلاری بر گرد مزار یک شاعر بنا کرده است.

سوال اساسی از شورای اسلامی شهر و شهرداری تبریز این است: چگونه خاکی با ۴۰۰ شاعر و عارف تراز اول، هنوز نتوانسته حتی یک‌صدم این سهم را در اقتصاد گردشگری خاورمیانه به دست آورد؟

ادینبرو (اسکاتلند)؛ نخستین پایتخت ادبی جهان در شبکه یونسکو:

شهر ادینبرو در سال ۲۰۰۴ به‌عنوان نخستین شهر جهان، به شبکه شهرهای خلاق ادبی یونسکو (UNESCO City of Literature) پیوست. مدیریت شهری ادینبرو نشان داد که توریسم ادبی صرفاً در تجلیل از مفاخر کلاسیک (نظیر والتر اسکات نویسنده‌، شاعر و رمان‌نویس اسکاتلندی است و خالق داستان‌ “آیوانهو” که به سبب خلق رمان‌هایی با درون‌مایه‌ی تاریخی، پدر رمان تاریخی لقب گرفته است، رابرت بِرنز نویسنده و شاعر قرن هجدهم، منبع الهام بنیانگذاران لیبرالیزم و سوسیالیزم و آرتور کانن دویل خالق داستان‌های شرلوک هولمز) خلاصه نمی‌شود، بلکه بستری زنده و معاصر است. خلق شاهکار جهانی «هری پاتر» توسط جی. کی. رولینگ در کافه‌های بافت تاریخی ادینبرو (نظیر کافه فیل) و تبدیل کوچه پس‌کوچه‌های شهر به لوکیشن‌های الهام‌بخش، سالانه صدها میلیون پوند درآمد از طریق «تورهای پیاده‌روی داستانی» وارد چرخه اقتصاد شهری می‌کند.

امروز گردشگری ادبی در ادینبرو یکی از ارکان تولید ناخالص داخلی شهر است؛ شهری که ثابت کرد چگونه می‌توان از جوهر یک قلم و بافت یک کافه، برای نسل‌های جدید جاذبه و ثروت جهانی خلق کرد. تبریز با اسطورهٔ سرخاب، مصالح تاریخی و روایی بسیار اصیل‌تری در اختیار دارد، اما هنوز نتوانسته نبوغ ادبی خود را به تجربهٔ ملموس زیست شهری و گردشگری مدرن بدل سازد.

نقشه راه؛ ۶ اقدام راهبردی شهرداری برای هزاره مقبرة‌الشعرا

رویداد هزارۀ مقبرة‌الشعرا و موعد رونمایی از آن در دوم دی‌ماه «دکترین دیپلماسی شهری تبریز» بر پایهٔ هزاره مقبرة‌الشعرا است. شهرداری تبریز، شورای اسلامی شهر و وزارت امور خارجه باید در قالب یک سند الزام‌آور، گام‌های عملیاتی زیر را تا این روز تاریخی به تصویب و اجرا برسانند:

تشکیل دبیرخانه دایمی خواهرخواندگی‌های ادبی: پیوند دادن خواهرخواندگی تبریز با شهرهای زادگاه و زیست مفاخر سرخاب، به‌ویژه شهرهای شماخی و گنجه (میراث خاقانی و نظامی)، طوس (اسدی طوسی)، نیشابور و بغداد، و تشکیل مجمع سالانه شهرداران این شهرها در تبریز.

پیشبرد پرونده ثبت تبریز در شبکه شهرهای ادبی یونسکو: استفاده از آیین رونمایی از رویداد هزارۀ مقبرة‌الشعرا در دوم دی‌ماه به‌عنوان سکوی پرتاب رسمی برای تکمیل پرونده عضویت تبریز در شبکه شهرهای خلاق یونسکو (مشابه ادینبرو و منچستر)، با تأکید بر پیشینه هزارسالهٔ مقبرة‌الشعرا به عنوان متراکم‌ترین آرامستان ادبا در جهان.

تأسیس جایزه بین‌المللی ادبیات سرخاب (جایزه ادبی شهریار): طراحی و اهدای نشان سالانه ادبی در سطح کشورهای عضو اکو و حوزه تمدنی قفقاز و آناتولی به برترین پژوهش‌های ادبی، قصاید معاصر و ترجمه‌های مفاخر آذربایجان.

افتتاح دفتر نمایندگی مشترک فرهنگی و دیپلماسی شهری در جوار آرامگاه: استقرار نمایندگی‌های دایم کمیسیون ملی یونسکو و بنیادهای فرهنگی منطقه‌ای در پلاک‌های بازآفرینی‌شده پیرامون سرخاب به‌منظور برگزاری دایمی نشست‌های بین‌المللی محققان.

بازطراحی روایت کالبدی با نشانه‌های چندزبانه و دیجیتال: تجهیز آرامگاه و محوطه به تکنولوژی‌های واقعیت افزوده (AR) و تابلوهای روایی چندزبانه (فارسی، ترکی آذربایجانی، انگلیسی و عربی) تا گردشگران بین‌المللی جغرافیای زیست خاقانی و همراهانش را به چشم ببینند.

لغو سیاست انزوای مرزی و تعریف روادید گردشگری فرهنگی: رایزنی مدیریت شهری با دستگاه دیپلماسی برای تسهیل رفت‌وآمد پژوهشگران و توریست‌های قفقاز و آناتولی در قالب تورهای بین‌المللی «از شروان تا تبریز».

مقبرة‌الشعرا؛ نامی که می‌بایست از سرحدات ایران‌زمین فراتر رود

رونمایی از رویداد هزارۀ مقبرة‌الشعرا در دوم دی‌ماه سال‌جاری نباید در مرزهای تبریز حبس شود. مقبرة‌الشعرا صدایی به پهنای یک هزاره تاریخ تمدن دارد و خاقانی شروانی، کلید گشودن درهای تبریز به روی جهان است.

همان‌گونه که جوردی بورخا هشدار می‌دهد، شهرهایی که روایت اختصاصی خود را به زبان جهانی بازگو نکنند، در سیلاب یکسان‌ساز جهانی‌شدن هویت خود را می‌بازند؛ دوم دی‌ماه نیز روز پایان انفعال دیپلماسی شهری تبریز است، روزی که مدیریت‌شهری و نخبگان این دیار باید سرخاب را نه فقط پاره‌سنگی در گوشه شهر، بلکه «سفارتخانه ابدی فرهنگ، شعر و همزیستی مسالمت‌آمیز ملت‌های خاورمیانه» اعلام کنند. خاقانی از ایوان مدائن، ایستادگی در برابر زوال زمانه را به ما آموخت؛ اکنون نوبت ماست که ایستادگی و سرزندگی تبریز را در آینه مقبرة‌الشعرا به گوش جهانیان برسانیم.

پانوشت:

در پایان یادداشت، به پاسداشت «روح مکان» سرخاب، نام چهره‌هایی چون بابا حسن سرخابی و شمس‌الدین محمد سجاسی (شمس منشی) یادآوری شده است. بابا حسن سرخابی (که به استناد روضات‌الجنان نشانگر جغرافیای معنایی و «روح مکان» سرخاب است) شمس سجاسی به‌عنوان شاعر، خوش‌نویس و منشی درگاه اتابک ازبک، با آثار برجسته‌ای چون دیباچه دیوان ظهیر فاریابی و فرائدالسلوک شناخته می‌شود و بر اساس مستندات نزهةالقلوب در مقبرة‌الشعرا مدفون است؛ واقعیتی که نشان می‌دهد سرخاب از دیرباز کانون تلاقی «قلم، سیاست و عرفان» بوده است.