یخچالهای تاریخی تبریز؛ میراث هوشمندانه نیاکان در مدیریت آب یخچالهای تاریخی تبریز، یادگار دانش بومی و معماری هوشمندانه گذشتگان در سازگاری با اقلیم سرد این منطقه هستند؛ بناهایی که پیش از رواج فناوریهای سرمایشی، با بهرهگیری از سرمای طبیعی زمستان، مصالح بومی و طراحی ویژه، امکان تولید و نگهداری یخ در تمام طول سال را […]
یخچالهای تاریخی تبریز؛ میراث هوشمندانه نیاکان در مدیریت آب
یخچالهای تاریخی تبریز، یادگار دانش بومی و معماری هوشمندانه گذشتگان در سازگاری با اقلیم سرد این منطقه هستند؛ بناهایی که پیش از رواج فناوریهای سرمایشی، با بهرهگیری از سرمای طبیعی زمستان، مصالح بومی و طراحی ویژه، امکان تولید و نگهداری یخ در تمام طول سال را فراهم میکردند و امروز بخشی از هویت تاریخی و معماری محلات قدیمی شهر به شمار میروند.
به گزارش تبریزان۲۴ به نقل از ایرنا، توسعه زندگی شهری در تبریز قدیم و نیاز خانوارها، بازارها و مراکز عمومی به نگهداری مواد غذایی و استفاده از آب خنک در فصل تابستان، زمینه شکلگیری سازههایی با کارکرد ذخیرهسازی یخ را فراهم کرده بود. این بناها که در میان مردم به نام یخچال یا یخدان شناخته میشدند، با استفاده از دانش معماری سنتی و شناخت دقیق شرایط اقلیمی احداث شده و در بسیاری از محلات و میدانهای شهر مورد استفاده قرار میگرفتند.
بنا بر اعلام اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی تا سال ۱۴۰۰ شمسی در مجموع ۹ یخچال در آذربایجان شرقی شناسایی شده بود که چهار مورد از آنها در تبریز قرار داشت.
یخچالهای سنتی تبریز بیشتر در زیرزمین ساخته میشدند و دیوارهای سنگی، طاقهای آجری و پوششهای گنبدی یا تونلی از مهمترین ویژگیهای معماری آنها بود. انتخاب فضای زیرزمینی و استفاده از مصالح با ظرفیت حرارتی مناسب، موجب کاهش تبادل حرارت با محیط بیرون و حفظ سرمای فضای داخلی میشد.
در فصل زمستان، آب در محلهای مخصوص یخسازی منجمد و سپس قطعات یخ به مخازن زیرزمینی منتقل میشدند. این مخازن بهگونهای طراحی شده بودند که یخ ذخیرهشده در ماههای گرم سال نیز برای مصارف مختلف قابل استفاده باشد.
به گفته کریم میمنتنژاد، تاریخپژوه تبریزی، در گذشته تقریباً در هر محله و میدان شهر یک یخچال وجود داشت و بخش قابل توجهی از این سازهها در زیرزمین احداث شده بودند؛ موضوعی که در کنار کارکرد اقلیمی، به حفاظت نسبی آنها در برابر برخی حوادث طبیعی از جمله زلزله کمک کرده است.
یخچالهای قدیمی تبریز در آیینه پژوهش؛ از میراث معماری تا دانش بومی مدیریت سرما
بررسی آثار علمی و پژوهشهای تاریخی نشان میدهد یخچالهای سنتی تبریز علاوه بر کارکرد اقتصادی و خدماتی، از منظر معماری، مردمشناسی و سازگاری با شرایط اقلیمی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند. یکی از منابع مهم در این زمینه، رساله دکتری «میراث فرهنگی شهر تبریز در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم؛ پژوهش تاریخی ـ مردمشناختی» نوشته الهامه گلبلالقیزی محمدوا، در سال ۲۰۱۷ میلادی، در مؤسسه باستانشناسی و مردمشناسی آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان است که در بخشی از آن به یخچالهای تاریخی تبریز و نقش آنها در تأمین نیازهای روزمره مردم پرداخته شده است. در این پژوهش از یخچالهای میرزا مهدی، صادقیه، له لهبیگ و سرخاب نام برده شده و شیوه تولید، انتقال و نگهداری یخ در تبریز قدیم نیز تشریح شده است.
همچنین مقاله پژوهشی «تحلیل اثر شرایط اقلیمی بر روی فرم کلی و اجزای سازنده یخچالهای سنتی در ایران» به قلم نیما ولیبیگ، شهریار ناسخیان و نوشین نظریه، منتشرشده در بهار ۱۳۹۷ در شماره ۶۱ فصلنامه علمی «فضای جغرافیایی»، تأثیر عواملی همچون تعداد روزهای یخبندان، زاویه تابش خورشید و جهت وزش باد را بر معماری یخچالهای سنتی بررسی کرده است.
پژوهش دیگری با عنوان «تحلیل توانمندی معماران محلی در فرآیند ساخت یخچالهای سنتی» نوشته نوشین نظریه، نیما ولیبیگ و شهریار ناسخیان، در پاییز و زمستان ۱۳۹۶ در شماره ۱۴ فصلنامه «مرمت و معماری ایران» وابسته به دانشگاه هنر اصفهان منتشر شده و به مهارت استادکاران بومی در ساخت گنبدها، اجرای قوسها، چیدمان خشتها و احداث دیوارهای سایهانداز پرداخته است.
هرچند دو مقاله اخیر بهصورت اختصاصی درباره یخچالهای تبریز نیستند، یافتههای آنها برای شناخت ویژگیهای معماری و فناوری ساخت این بناها در مناطق سردسیر شمال غرب کشور قابل استفاده است. مجموع این پژوهشها نشان میدهد یخچالهای تاریخی تبریز بخشی از میراث دانش بومی ایرانیان در مدیریت منابع طبیعی و سازگاری با اقلیم بودهاند و شناسایی، مستندسازی، حفاظت و احیای آنها میتواند زمینه معرفی ظرفیتهای تاریخی و گردشگری محلات قدیمی شهر را فراهم کند.
یخچال قائممقام؛ یادگار دوران قاجار
یکی از شناختهشدهترین نمونههای این سازهها، یخچال قائممقام فراهانی در محله تاریخی ششگلان تبریز و در کوچه ای است که نام خود را از یخچال تاریخی واقع در آن به عاریت گرفته و در بین ساکنان محله به «یخچال دربندی» معروف است؛ از این یخچال بهعنوان یکی از بزرگترین یخچالهای سنتی شهر یاد میشود.
مساحت این بنا بیش از ۲۰۰ مترمربع گزارش شده و فضای اصلی آن در عمق حدود ۱۱ متری زمین قرار دارد. قدمت یخچال قائممقام به دوره والیگری عباس میرزا نسبت داده شده و ساخت آن نیز به تاجماهبیگم، خواهر ناتنی قائممقام، منسوب است.
این سازه از طریق راهپله به فضای زیرزمینی دسترسی دارد و نمونهای از شیوه استفاده از ظرفیت زمین برای ایجاد محیطی خنک و مناسب ذخیره یخ به شمار میرود. تغییر کاربری این بنا در سالهای اخیر نیز از جمله تجربههای استفاده مجدد از آثار تاریخی تبریز بوده است.
مدیرکل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی از تعیین عرصه و حریم حفاظتی یخچال تاریخی قائممقام تبریز با هدف صیانت از این اثر ارزشمند تاریخی خبر داد و اظهار کرد: یخچال تاریخی قائممقام با مساحتی بیش از ۲۰۰ مترمربع و عمق حدود ۱۲ متر، از بناهای ارزشمند تاریخی تبریز به شمار میرود که قدمت آن به دوره والیگری عباس میرزا بازمیگردد.
احمد حمزهزاده افزود: عملیات مرمت و بازسازی این بنای تاریخی در سالهای گذشته توسط ادارهکل میراث فرهنگی استان انجام شده و در راستای حفاظت اصولی از آن، نقشه عرصه، حریم و ضوابط حفاظتی و معماری بنا تهیه و پس از تأیید وزارت میراث فرهنگی ابلاغ شده است.
مدیرکل وقت میراث فرهنگی آذربایجان شرقی تأکید کرد: تعیین حریم حفاظتی این اثر، زمینه صیانت از اصالت تاریخی و معماری آن را فراهم میکند و هرگونه دخل و تصرف مغایر با ضوابط مصوب در محدوده حریم بنا، تخلف قانونی محسوب میشود.
یخچال قائممقام یکی از نمونههای شاخص معماری سنتی تبریز در زمینه ذخیرهسازی یخ است که با بهرهگیری از ظرفیت سرمای طبیعی و فضای زیرزمینی، نقش مهمی در تأمین نیازهای مردم در روزهای گرم سال داشته است.
یخچال بیلانکوه؛ اثر ثبتشده در فهرست ملی
یخچال تاریخی بیلانکوه از دیگر بناهای ارزشمند این حوزه در تبریز است که در بافت تاریخی بیلانکوه و محدوده چهارراه عباسی قرار دارد. این بنا متعلق به دوره قاجار و بخشی از مجموعه تاریخی کلانتر باغمیشه معرفی شده است. یخچال بیلانکوه در ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ۱۸۶۸۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
با وجود ارزش تاریخی و معماری این بنا، گزارشهای منتشرشده از وضعیت آن از آسیبدیدگی بخشهایی از سازه و ضرورت حفاظت و مرمت آن حکایت دارد.
موزه مشاغل در یخچال تاریخی صادقیه تبریز؛ تجربهای که دوام چندانی نداشت
یخچال صادقیه در حاشیه چای کنار، پایین تر از میدان صاحب الامر واقع شده و از جمله یخچال های بزرگ قدیمی تبریز است.
پیش از این شهردار وقت منطقه تاریخی و فرهنگی ۸ تبریز از اجرای طرح مرمت و احیای یخچال تاریخی صادقیه با هدف تبدیل این بنای ارزشمند به موزه آب و مشاغل خبر داده بود؛ طرحی که با وجود راهاندازی موزه مشاغل و استقرار مجموعههای ارزشمند فرهنگی در آن، عمر چندانی نداشت و در ادامه با خروج مجموعهداران از این مکان به پایان رسید.
این مجموعه با ۲ هزار مترمربع در ۲ طبقه از طریق ۴۷ پله به بخشهای زیرزمینی دسترسی دارد و مدتی میزبان موزه مشاغل بوده است.
با این حال، تجربه فعالیت موزه در یخچال صادقیه چندان پایدار نماند و در ادامه، مجموعههای مستقر در این مکان از آن خارج شدند. استاد محمدعلی جدیدالاسلام، عکاس و مجموعهدار شناختهشده تبریزی، نخستین فردی بود که موزه عکاسی خود را از این مجموعه برچید. به گفته او، نحوه برخورد مدیران وقت شهرداری و انتقال وسایل موزه با خودروی ویژه حمل زباله، از جمله دلایل اعتراض و تصمیم او برای خروج مجموعهاش از یخچال صادقیه بود.
پس از آن نیز رضا سرابیاقدم که با تلاشها و مشارکت خود در راهاندازی و شکلگیری موزه مشاغل نقش اساسی داشت، با مشکلات مشابهی مواجه شد و مجموعه خود را از این مکان خارج کرد.
به این ترتیب، طرحی که با هدف احیای یک بنای تاریخی، معرفی مشاغل رو به فراموشی و تقویت گردشگری فرهنگی تبریز آغاز شده بود، نتوانست به فعالیتی پایدار تبدیل شود؛ موضوعی که ضرورت توجه به نحوه مدیریت فضاهای فرهنگی، حفظ تعامل با مجموعهداران و فراهم کردن سازوکارهای پایدار برای بهرهبرداری از بناهای تاریخی را برجسته میکند.
یخچال لهلهبیگ؛ نمونهای از احیای میراث تاریخی تبریز
در میان یخچالهای تاریخی تبریز، یخچال «لهلهبیگ» واقع در کوچه شهید یوشاری، روبهروی خیابان تربیت و در محدوده مرکزی شهر، جایگاه ویژهای دارد. این بنا متعلق به دوره قاجار است و در ۲۵ آبان ۱۳۸۴ با شماره ۱۳۸۵۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این اثر تاریخی پس از سالها قرار گرفتن در معرض آسیب، در سالهای اخیر مورد توجه شهرداری منطقه ۸ تبریز قرار گرفت. بر اساس گزارش منتشرشده در مهر ۱۴۰۳، عملیات مرمت و بهسازی آن با اعتباری معادل ۵۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال آغاز شده و در آن زمان پیشرفت فیزیکی ۸۰ درصدی برای پروژه اعلام شده بود.
در شهریور ۱۴۰۵ از احیای این بنای تاریخی پس از احیا در سال گذشته به بخش خصوصی برای ایجاد کافه و رستوران سنتی واگذار شد. به گفته حمیده درشته، شهردار منطقه ۸ تبریز، هدف از این اقدام تبدیل یخچال للهبیگ به یکی از ظرفیتهای گردشگری و فرهنگی محدوده تاریخی شهر و فراهم کردن زمینه حضور بیشتر شهروندان و گردشگران در کوی یوشاری است.
این اقدام را میتوان نمونهای از تلاش برای پیوند حفاظت از میراث معماری با اقتصاد گردشگری و رونق محلات تاریخی دانست.
یخچالهای فراموششده و خطر نابودی میراث معماری
در کنار نمونههایی که امکان مرمت و احیای آنها فراهم شده، برخی یخچالهای تاریخی تبریز در سالهای گذشته به دلیل فرسودگی، نبود نگهداری مستمر و مداخلات شهری آسیب دیده یا بهطور کامل از بین رفتهاند.
یخچال خیابان فلسطین و محدوده ملل متحد از جمله بناهایی است که به گفته تاریخپژوهان، از آثار قدیمی شهر بوده و در اثر فقدان مراقبت فرو ریخته است. همچنین یخچال میرزا مهدی در خیابان فلسطین که از آن بهعنوان یکی از بناهای قدیمی و دارای اهمیت تاریخی و اجتماعی تبریز یاد میشود، در سال ۱۴۰۴ با فروریختن بخشهایی از سازه روبهرو شد.
به گفته وحید نواداد، معاون میراث فرهنگی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی هرچند این بنا و اثر قدیمی تاکنون در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده است، اما فرآیندهای مربوط به حفاظت از بنا و شناسایی وضعیت مالکیت آن در دستور کار میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قرار دارد.
نواداد با بیان اینکه یخچال میرزامهدی در لیست در دست بررسی آثار ملی قرار دارد، ادامه داد: درباره مالکیت این اثر نیز بررسیها نشان میدهد بنا در اختیار بخش خصوصی بوده و تاکنون شناسایی رسمی مالک یا مالکان آن به نتیجهای نرسیده است.
وی اضافه کرد: با توجه به اهمیت این بنا در حافظه تاریخی تبریز، معاونت میراث فرهنگی آذربایجان شرقی موضوع شناسایی مالک، تعیین وضعیت ثبتی و طراحی طرحهای حفاظتی را در اولویت برنامههای خود قرار داده است.
نواداد با اشاره به اینکه در ماههای اخیر تلاشهایی برای ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول در راستای تدوین برنامههای حفاظتی صورت این اثر انجام گرفته است، اظهار کرد: اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجانشرقی آمادگی دارد تا مشارکت فنی لازم را جهت مرمت این اثر ارائه دهد که تحقق این هدف نیازمند همکاری نهادهای اجرایی و مالک این اثر واجد ارزش تاریخی است.
وی رهاشدگی و بیتوجهی مالکان را عامل اصلی آسیبدیدگی یخچال تاریخی میرزا مهدی دانست.
نواداد گفت: این بنا از جمله آثار واجد ارزش تاریخی در بافت شهری تبریز به شمار میرود که متأسفانه در پی سالها رهاشدگی و بیتوجهی مالکان دچار آسیب تدریجی شده است.
این بنا علاوه بر کارکرد اقتصادی و فروش یخ بهصورت قالبی، در روایتهای تاریخی مرتبط با جنبش مشروطه نیز اهمیت دارد و از آن بهعنوان یکی از مکانهای مورد استفاده ستارخان و یارانش یاد شده است.
یخچال ورجیباشی در مقابل مسجد میلی نیز از نمونههای متفاوت معماری یخچالهای تبریز است که به شکل گنبدی و با تزئینات مقرنسکاری ساخته شده است. در کنار آن، قانلییخچال در سامانمیدانی نیز از دیگر نامهای باقیمانده در حافظه تاریخی شهر است که امروزه بخش زیادی از آن از بین رفته است.
ضرورت شناسایی و احیای یخچالهای تاریخی
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند یخچالهای سنتی تنها سازههایی برای نگهداری یخ نبودهاند، بلکه نمادی از شناخت اقلیم، مدیریت منابع طبیعی و بهرهگیری از دانش معماری بومی در زندگی روزمره مردم به شمار میروند.
از این منظر، حفاظت از این بناها باید فراتر از مرمت فیزیکی و ثبت ملی آنها دنبال شود و شناسایی دقیق موقعیت، مستندسازی معماری، تعیین وضعیت مالکیت، تأمین اعتبار نگهداری و تعریف کاربری متناسب با هویت تاریخی بناها را در بر گیرد.
تجربه احیای یخچال للهبیگ و تبدیل آن به فضای گردشگری میتواند الگویی برای استفاده مجدد از سایر بناهای مشابه باشد؛ البته به شرط آنکه تغییر کاربری با حفظ اصالت معماری و نظارت تخصصی میراث فرهنگی انجام شود.
یخچالهای تاریخی تبریز بخشی از حافظه جمعی محلات این شهر هستند؛ بناهایی که روزگاری نیازهای روزمره مردم را تأمین میکردند و امروز میتوانند با احیای مناسب، به فضاهایی برای معرفی تاریخ، معماری و فرهنگ زندگی شهری تبدیل شوند.



































